Những điểm mới quan trọng của luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, bổ sung 2025

Với phạm vi sửa đổi lớn, luật không chỉ tác động đến thủ tục đăng ký quyền sở hữu công nghiệp mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến các doanh nghiệp khai thác dữ liệu, quản lý nội dung số và bảo vệ tài sản trí tuệ trên môi trường trực tuyến. 

Những thay đổi này cho thấy Luật sở hữu trí tuệ có xu hướng dịch chuyển từ cơ chế bảo hộ mang tính thủ tục sang cơ chế quản trị tài sản trí tuệ gắn với hoạt động đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

1. Bổ sung ngoại lệ sử dụng tác phẩm cho mục đích phân tích dữ liệu và phát triển công nghệ, bao gồm huấn luyện AI

Luật SHTT 2025 bổ sung quy định cho phép sử dụng tác phẩm đã công bố để phục vụ hoạt động phân tích dữ liệu, nghiên cứu hoặc phát triển công nghệ, với điều kiện việc sử dụng không gây ảnh hưởng bất hợp lý đến việc khai thác bình thường của tác phẩm và không gây phương hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể quyền. Quy định này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh các công nghệ phân tích dữ liệu, machine learning và generative AI ngày càng phát triển, khi các hệ thống AI cần xử lý khối lượng lớn dữ liệu văn bản, hình ảnh hoặc âm thanh để cải thiện khả năng vận hành.

Việc pháp luật bước đầu ghi nhận hoạt động khai thác dữ liệu (text and data mining - TDM) cho thấy xu hướng cân bằng giữa thúc đẩy đổi mới sáng tạo và bảo vệ quyền của tác giả. Tuy nhiên, quy định này không đồng nghĩa với việc bạn có thể tự do sử dụng mọi dữ liệu trên internet để huấn luyện AI mà vẫn cần đánh giá nguồn dữ liệu sử dụng có thuộc phạm vi bảo hộ quyền tác giả của ai, việc khai thác dữ liệu có ảnh hưởng đến lợi ích kinh tế của chủ thể quyền và mục đích sử dụng có phù hợp với phạm vi ngoại lệ của luật hay không.

Trong thực tế, nhiều doanh nghiệp sử dụng dữ liệu hình ảnh hoặc nội dung trực tuyến để huấn luyện generative AI nhằm tạo nội dung marketing, thiết kế sản phẩm hoặc xây dựng chatbot. Nếu dữ liệu huấn luyện chứa tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả mà không đáp ứng điều kiện của ngoại lệ luật định, doanh nghiệp có thể đối mặt với tranh chấp quyền hoặc yêu cầu bồi thường thiệt hại.

Đọc thêm: Hiểu đúng để bảo vệ tác phẩm "chính chủ" trong thời đại AI

Luật hiện hành vẫn chưa công nhận AI là tác giả, do đó quyền tác giả vẫn thuộc về cá nhân hoặc tổ chức có đóng góp sáng tạo đối với sản phẩm. Tuy nhiên, việc bổ sung quy định liên quan đến phân tích dữ liệu cho thấy pháp luật đã bắt đầu ghi nhận thực tiễn phát triển của AI và tạo nền tảng pháp lý cho việc xử lý các tranh chấp liên quan đến dữ liệu huấn luyện AI (AI training data) trong tương lai.

2. Điều chỉnh quy trình xác lập quyền sở hữu công nghiệp nhanh và chặt chẽ hơn

Luật SHTT 2025 sửa đổi một số quy định nhằm tinh gọn quy trình xử lý đơn đăng ký sáng chế, kiểu dáng công nghiệp và nhãn hiệu. Một số bước trung gian được lược bỏ nhằm rút ngắn thời gian từ khi nộp đơn đến khi được cấp văn bằng bảo hộ. Ví dụ, sau khi đơn được xác nhận đáp ứng yêu cầu về hình thức, có thể được chuyển sang giai đoạn công bố mà không cần ban hành quyết định chấp nhận đơn hợp lệ như trước đây. Đồng thời, nhiều mốc thời gian trong quá trình thẩm định nội dung và phản đối cấp bằng cũng được rút ngắn.

Việc rút ngắn giúp quá trình xác lập quyền diễn ra nhanh chóng, giảm thời gian để doanh nghiệp xử lý sai sót và phản ứng với đơn của bên thứ ba.

Việc rút ngắn thời gian giúp doanh nghiệp sớm xác lập quyền và giảm thời gian chờ đợi, nhưng đồng thời làm tăng yêu cầu về độ chính xác của hồ sơ ngay từ thời điểm nộp đơn. Nếu đơn bị từ chối về hình thức, đơn có thể bị coi là chưa từng được nộp, điều này có thể ảnh hưởng đến quyền ưu tiên hoặc chiến lược đăng ký quốc tế của doanh nghiệp.

Ngoài ra, thời hạn phản đối cấp văn bằng được rút ngắn khiến doanh nghiệp cần chủ động theo dõi đơn đăng ký của đối thủ để kịp thời thực hiện quyền phản đối khi cần thiết. Điều này đặc biệt quan trọng trong các ngành có mức độ cạnh tranh cao, nơi việc chậm phản đối có thể dẫn đến việc đối thủ được cấp văn bằng bảo hộ đối với dấu hiệu tương tự.

3. Bổ sung cơ chế thẩm định nhanh đối với một số đối tượng sở hữu công nghiệp

Luật sửa đổi tạo cơ sở cho việc triển khai cơ chế thẩm định nhanh đối với đơn đăng ký nhãn hiệu và sáng chế trong một số trường hợp nhất định. Cơ chế này cho phép rút ngắn đáng kể thời gian xử lý đơn, từ đó giúp doanh nghiệp sớm xác lập quyền để phục vụ hoạt động kinh doanh hoặc xử lý tranh chấp.
Việc được cấp văn bằng sớm có thể tạo lợi thế cạnh tranh đáng kể, đặc biệt trong các ngành có tốc độ đổi mới nhanh hoặc có nhu cầu huy động vốn dựa trên tài sản trí tuệ. Trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp công nghệ sử dụng tài sản trí tuệ như một yếu tố quan trọng khi gọi vốn, thời gian xác lập quyền có thể ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị doanh nghiệp.

Tuy nhiên, cơ chế thẩm định nhanh có thể đi kèm điều kiện áp dụng cụ thể theo quy định hướng dẫn, do đó doanh nghiệp cần cân nhắc lựa chọn phương án phù hợp với chiến lược bảo hộ của mình.

4. Tăng cường cơ chế bảo vệ quyền trên môi trường số

Luật SHTT 2025 bổ sung quy định cho phép chủ thể quyền yêu cầu tổ chức trung gian trên môi trường số thực hiện các biện pháp như gỡ bỏ hoặc vô hiệu hoá truy cập đối với nội dung xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ (Điều 202). Đồng thời, trách nhiệm của các nền tảng cung cấp dịch vụ trung gian cũng được làm rõ hơn trong việc phối hợp xử lý hành vi xâm phạm, được quy định tại Điều 198b. Điều này đặt ra đặt nghĩa vụ pháp lý rõ ràng hơn đối với các chủ quản nền tảng số như Shopee, Facebook, TikTok,.. trong việc tuân thủ pháp luật, kiểm soát và xử lý nội dung vi phạm.

Những quy định này giúp nâng cao hiệu quả thực thi quyền trong bối cảnh hoạt động kinh doanh và quảng bá sản phẩm ngày càng phụ thuộc vào nền tảng số và thương mại điện tử. Hành vi xâm phạm quyền có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức như sử dụng trái phép nhãn hiệu trong tiêu đề sản phẩm, sao chép hình ảnh sản phẩm hoặc sử dụng nội dung marketing của đối thủ để quảng cáo hàng hóa tương tự.

Trong thực tế, nhiều doanh nghiệp phát hiện gian hàng trên sàn thương mại điện tử sử dụng dấu hiệu trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn với nhãn hiệu đã đăng ký. Sau khi chủ thể quyền cung cấp giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu và bằng chứng vi phạm, nền tảng có thể gỡ sản phẩm vi phạm hoặc hạn chế hiển thị gian hàng. Trong một số trường hợp khác, việc sử dụng hình ảnh sản phẩm lấy từ website của đối thủ để quảng cáo trên sàn thương mại điện tử có thể dẫn đến khiếu nại vi phạm quyền tác giả, khiến nội dung bị gỡ bỏ hoặc tài khoản bị hạn chế hoạt động.
Các tình huống này cho thấy việc quản lý nội dung trên nền tảng số không chỉ liên quan đến nhãn hiệu mà còn liên quan đến quyền tác giả đối với hình ảnh, nội dung quảng cáo và dữ liệu sản phẩm.

5. Tiếp tục khẳng định vai trò của tài sản trí tuệ trong hoạt động kinh doanh

Luật sửa đổi tiếp tục nhấn mạnh quyền sở hữu trí tuệ là một loại tài sản có thể khai thác thương mại thông qua chuyển nhượng, cấp phép sử dụng hoặc góp vốn. Điều này phản  ánh xu hướng coi tài sản trí tuệ là một yếu tố quan trọng trong việc nâng cao giá trị doanh nghiệp, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ, thương mại điện tử và sáng tạo nội dung số.

Đọc thêm: Đăng ký bản quyền có bắt buộc không?

Tuy nhiên, việc khai thác hiệu quả giá trị của tài sản trí tuệ phụ thuộc vào phạm vi bảo hộ, hiệu lực văn bằng và khả năng chứng minh quyền của chủ thể quyền khi phát sinh tranh chấp.

Nhìn chung, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, bổ sung 2025 tiếp tục hoàn thiện cơ chế pháp lý nhằm phù hợp với sự phát triển của công nghệ và hoạt động kinh doanh trong môi trường số. Những thay đổi liên quan đến quy trình đăng ký quyền, cơ chế thực thi quyền và việc sử dụng dữ liệu cho mục đích phân tích dữ liệu cho thấy pháp luật đang từng bước thích ứng.

Liên hệ Asoka qua HOTLINE: 0984 333 629 (khu vực phía Bắc) hoặc 096 191 4328 (khu vực phía Nam) để được tư vấn giải pháp bảo vệ thương hiệu phù hợp nhất với doanh nghiệp.

Bài viết được thực hiện bởi Vũ Thị Phong - Công tác tại bộ phận Nhãn hiệu & Bản quyền thuộc Asoka Law & Partners